Iratxe Retolaza Gutiérrez (eus)

Iruditeriaren iturriak euskal literaturan

Gaurko hitzaldi honen gaiari lotu aurretik, pare bat ohar pertsonal egiteko premia dut.

Batetik, eskerrak emateko premia. Euskal Idazleen Elkarteari lehenik, topaketa hauetan parte hartzeko gonbidapena luzatu zidalako, eta are gehiago, orain arte gehiegi jorratu gabeko gai interesgarri eta mamitsu batean lehen urratsak egiteko aukera zabaldu zidalako, nigan ez zen irrika berri bat piztuz. Eta bigarrenik, eskerrak, zuen artean egon ezin naizen honetan, hitzaldi hauxe irakurtzen ari den lagun horri.

Bestetik, barkamenak eskatzeko premia ere badut. Topaketa hauetan egoteko hitza eman, eta zuengana hurbildu ezin izan dudalako. Eta ezusteko honek sorrarazi dituen eragozpen guzti-guztiengatik, barkatu.

Beude hortxe neure barkamen-eske eta eskerrik beroenak.

Bi ohar hauek egin ondoren, abia gaitezen, bada, mintzagai dugun gaia jorratzera. Gogoan dut, gai hau jorratzeko proposamena egin zidatenean erabat despistaturik harrapatu ninduela kontuak. “Iruditeriaren iturriak euskal literaturan”, gai zabala oso, eta gainera, milaka eta milaka ertzetatik tiraka eginez jorra daitekeena. Gai gertukoa eta urrunekoa sentitzen nuen, eta galdera horixe buruan? Ba al dut zer esatekorik gai honen inguruan? Aitortu behar dut, hortaz, honako hitzaldi hauxe dela iruditeriaren inguruan eginiko nire lehen gogoeta luzea eta egituratua, orain artean eremu landugabea zela niretzat. Nire lagun batek dio, halako etsipen tonu batez, euskaldunak orologoak garela maiz, maizegi. Orori buruz iritzia emateko joera dagoela gurean errotuta. Landugabeko eremuetan ia lanabesik gabe ausart abiatu ohi garela, eta askotan lotsagabe. Halaxe dio lagunak, penatuta, eta arrazoi eman nik. Barkatuko nau lagunak, orologiarako joerak ere harrapatu ninduelako ni gaia proposatu zidaten hartan, eta erronka onartu. Bedi saio hauxe orologo baten agurra. Aitortu behar dut, bestalde, honako topaketa hauek aukera hori zabaldu eta eman didatela, eta iruditeriaren eremuan buru-belarri sartzeak liluratu nauela, eta interes berria piztu du nigan. Hortxe doa, bada, iruditeriaren itsaso zabal honetarako eginiko nire lehen sartu-irtena (ez dadila azkena izan).

Halako itsaso zabalean haztaka ibili aurretik, beharrezkoa da erabiliko ditugun galbaheak edo irizpideak aipatzea. Galbahe horiei esker erabaki dudalako hitzaldi honetan zein portu izango ditudan geltoki eta zeintzuk ez. Lehen galbahe hori, iruditeriaren inguruko ikuspegia da, iruditeriari emango diodan adiera gaurko honetan. Iruditeria edo imajinarioa deiturikoak adiera ugari hartu ditu erabili izan den jakintza-eremuaren arabera, eta batez ere bi eremu nagusi hauetan jorratu izan den kontzeptua dugu, psikoanalisia (Jacques Lacan...) eta antropologia (Gastön Bachelard, Gilbert Dürand,...). Lehen eremuak, psikoanalisiak, Iruditeria pertsonaren egitura psikikoaren elementuetariko bat du, eta banakoaren maila horretan egin ditu ekarpenik garrantzitsuenak. Euskal literaturara hurbiltzeko ere bide hori har genezake, alegia, idazle jakin batek erabilitako irudiak azter genitzake, idazle horren egitura psikiko horretan arakatzeko asmoz-edo. Askoz ere interesgarriagoa eta emankorragoa iruditu zait antropologiaren bigarren eremuaren ikuskeratik hurbilago den galbahea erabiltzea. Eta berezi-bereziki antropologia eta soziologiaren artean kokatu diren ekarpenetara hurbilduko da nire gaurko ikuskera. Gogoan izan antropologiak iruditeria errealitate-alternatiboak sortzeko bide bezala aurkeztu izan duela, jendeak munduan egoteko modu horri aurre egiteko bide bezala. Esan gabe doa, ikuskera antropologiko hori ikuskera soziologikorantz hurbilduz gero, iruditeriak errealitate-alternatibo sozialak sortzeko duen gaitasuna azalaratzen dela. Emil Durkheimek (1982) adierazi bezala, identitate soziala integrazio sinbolikoan du oinarri, jendarte bateko kideek heldulekurik izan ezean jendartea bera desintegratu egingo litzateke. Eta helduleku hori, Durkheimen ustetan, elementu sinboliko zenbaiten multzoa da, talde-errepresentazioa ahalbidetzen duten sinbolo edota irudiak. Horregatik, iruditeriak bi bide har ditzake (muturrekoak dira biak, erdibideko beste hainbeste egon litezke): batetik, botereak erabil dezake iruditeria indarrean dagoen errealitate sozial hori legitimatzeko; eta bestetik, indarrean den errealitate hori eraldatzeko asmoz energia soziala mugiaraz dezake iruditeria berriak sortuz. Batean zein bestean, iruditeriaren etengabeko gaurkotzea eta egokitzea beharrezkoa da, bai indarrean denak aurrera egin dezan, bai indarrean den horren irauliarazteko. Hitzaldi honetan, bada, euskal literaturan errealitate sozial berriak sortu asmoz eta sinbolo berriak sortu asmoz erabili izan diren bide zenbait ekarriko dut mahai-gainera, egon diren eta egon litezkeen milaka horietariko gutxi batzuk baino ez. Eta soziologiaren eremutik hurbil ibiliko garen honetan, jakina, noiz edo noiz talde-errepresentazio modura funtzionatu duen iruditeria ekarriko dut gogora.

Iruditeria kolektibo hori aztertzen ari nintzela, iturri horiek non ote zeuden antzemateko asmoz, iruditeria horrek nondik edaten zuen jakin asmoz -metaturiko iruditeria kolektibo horri egitura bat eman asmoz-, Anuntxi Aranaren Mito hurbilak (2000) liburuak eman zidan behar nuen hezurdura horretarako ideia. Iturriek lurrazpiko euri-ura lurrazalera isurtzen dute, eta ur horren bila nenbilen ni, eta ur horixe izan da, Anuntxi Aranak aipatu bezala, euskal mitologian sinbolo nagusietariko bat, modu anitzetan presente egon dena –beste hainbat mitologietan bezala, jakin-. Horrela dio Anuntxi Aranak: “Ura oso gai garrantzitsua da bizidunentzat, ez baita bizirik urik gabe. Berezkoa da haren inguruan sinboloak, irudiak eta gogoetak ugariak izatea, bai aitzinean eta bai orain ere” (Arana 2000: 79). Iruditeria ere beharrezkoa da jendartearentzat, ez baita jendarterik iruditeriarik gabe. Eta kidetasun hori eginez abiatuko gara iturri bila. Horregatik, liburu horretako laugarren atalean (Arana 2000: 79-93) urari buruz aurkezturiko ideia zenbaiti zor zaio hitzaldi honen egitura (orologo honek behar duelako heldulekurik ere).

Euskal literaturaren iruditeriaren iturriez hitz egiteko, beraz, hiru ur handitan ibiliko gara igerian: lehenik, lurreko urak astinduko ditugu; bigarrenik, urak gainditzeko baliabideak arakatuko ditugu; eta azkenik, zeruko uretan ere bustiko gara.

1. LURREKO URAK
Anuntxi Aranak aipatu bezala, euskal mitologian badago lurreko urekin harreman estuan dauden izaki mitologikoak, lamiak. Geure iruditeriaren parte bilakatu dira lamiak, batik bat haur eta gazte literaturak egin duen bidetik. Horra hor, Enkarni Genuak eta Manolo Gomezek osaturiko Txotxongilo taldeak sorturiko Erreka-Mari txontxongilo-pertsonaia, haur antzerkiaren pertsonaia herrikoi eta ezagun bihurtu dena, eta azken hogei urteetan behin eta berriro antzeztu egin dena, Euskal Herrian ez ezik, baita kanpoan ere. Txontxongilo lan honek Erreka-Mariren istorioa kontatzen digu, Euskal Herriko azken lamiaren istorioa.

Bai, lamiak lurreko urekin harreman estuan daude errekaren ondoan dabiltzalako, joan badoan uraren ondoan. Horregatik, erreka eta lamiak denboraren iragatearen sinbolo dira, eta bizitzaren iragatea adierazten duten neurrian, heriotzaren etorrera ere adierazten dute.

Horregatik, joan badoan uraren ondoan, errekaren ondoan, talde iruditeria osatzerako orduan, Erromantizismoaren garaian bestelako natura-elementu egonkorragoak erabili izan ziren talde identitate horri eusteko. Adibide gisa, hortxe ditugu, Hego Euskal Herriko foruen aldeko aldarrikapenen inguruan eraturiko iruditeria, indarrean zegoen errealitate horri eusteko Gernikako arbolaren sinboloari eutsi ziotenak. Genikako arbolaren irudiak bi irakurketa izan zituen garai hartan, batetik, naturaren elementu egonkorra irudikatzen zuen, lurrari sendo erroturikoa, eta bestetik, indarrean egon zen egitura sozial bati egiten zion erreferentzia, Foruei, eta bereziki Bizkaiko Foruei, Gernikako arbola horren azpian biltzen baitziren behiala Bizkaiko jauntxoak erabakiak hartzeko. Haritz hori euskal literaturan Iparragirrek bihurtu zuen ikur Gernikako arbola kantuan, jada José Cervaens portugaldarrak Literaturas mortas liburuan Euskal Herriko ereserki nazional modura aipatzen zuelarik XIX. mende bukaeran. XIX. mende bukaeran asmatu eta XX. mende hasieran presente egon zen Gernikako zuhaitza iruditeria kolektiboan, batez ere Eusko Alderdi Jeltzaleak zabalduriko iruditerian, alegia, abertzaletasun katoliko horrek sorturiko euskalduntasunaren irudiarekin estu-estu egin du bidea.

Eta jakina, XIX. mende bukaeran ikur bihurturiko zuhaitzak, izan du gaurkotzerik eta berrirakurketarik ondorengo euskal idazleen artean. Joxe Azurmendik 1968. urtean egin zuen Gernikako arbolaren berrirakurketa eta gaurkotzea, “Manifestu atzeratua” deituriko poema-sortan, askatasunaren aldeko manifestu dena, eta 60eko hamarkada hartan euskalduntasunari buruz indarrean zeuden mitoen salaketa egin nahi duena, alienaziobide direla aipatuz. Hona hemen pasarte txiki batzuk:

Gernikako arbola bat asmatu diguten arren
libre nahia bekatu balitz bezala,
aitzakiaren bat beharko bagenu bezala,
guk, guztiz xinple, libre izan nahi dugu.
(...)
Genikako arbolaren kontra
eta herriaren alde.
(...)
Handik Aitor, Amaia, Lelo
eta Lirelo
eta Gernikako arbola
eta mito guztien alienazioak.

Mitoen ukatzeak, indarrean den iruditeria ukatzeak, berriak sortzeko bideak zabalduko ditu. Bide horretatik, besteak beste, harriari lotu zitzaion bereziki iruditeria kolektibo berria. Literaturari dagokionez, Gabriel Arestik sortu zuen harriari buruzko iruditeriarik osoena, bere poema-liburu hauetan:

Harri eta herri

(1964),

Euskal Harria

(1967),

Harrizko herri hau

(1970) eta

Azken harria

(1979). Harriaren inguruko iruditeria horri askotan egin zaio erreferentzia euskal poesian, baina, orokorrean, nire ustez, berrirakurketak eta birmoldaketak baino areago, harriaren irudiaren oihartzunak izan dira, keinuak. Badago, hala ere, salbuespenik, eta gaurkoan berriki agerturiko poema-liburu bat aipatuko dut, Aritz Gorrotxategiren

Zaldi hustuak

(2007). Bertan “Zaldizko herri hau” irudia erabiliz, iruditeria kolektiboaren inguruko hausnarketa egiten da, eta liburu honetan bai, harriaren irudia moldatu da, talde-errepresentazio horretan helduleku izan nahi duen harri hori ez da gotor agertzen poema-liburu honetan, zaldizko baizik. Eta gogoan izan, Aranak (2000: 81) ohartarazi bezala, zaldiak ere euskal mitologian erreka inguruetan agertzen ziren, eta “parteko txarreko” omen.

 

Bestalde, Aritz Gorrotxategiren liburu honetan ere Arestik sorturiko beste irudi baten berrirakurketa egiten da: “Aitaren etxea defendituko dut” lelo ezagunaren berrirakurketa. Ikur bilakatu den lelo honen egokitzapenik zabalduena, dena den, mugimendu ekologistaren eskutik etorri da: “Amaren etxea defendituko dut” leloa osatuz, lurraren defentsa aldarrikatzeko.

 

Itzul gaitezen errekara, beraz, eta ikus dezagun zertan diren lamiak. Ilea orrazten, jakina. Orraztu eta orraztu. Hona hemen Anuntxi Aranaren azalpen zenbait:

 

“Biloa, ilea eta haria berdintsuak dira; buruko biloa orrazten den bezala orrazten dira ardi-ilea eta lihoa, orrazi edo txarrantxa deitzen den tresnaz; biloa apaintzea eta oihal (ehun) ekoiztea eginkizun baliokideak dira sinbolikoki. Hots “ehuteko eta iruteko tresnak edo ekoizkinak bilakaeraren sinbolo unibertsalak dira” (Durand 1969: 369)”.

 

Orraztearen ekintza, ehutearen ekintza edota irutearen ekintza, beraz, bilakaeraren ikur. Lamiena ez ezik, ugariak dira euskal literaturan –Europako literaturan bezalaxe- hori irudikatzen duten lanak. Ahozko literaturan, esaterako, hortxe dugu euskal baladetan askotan agertzen dira pertsonaiak iruten, esate baterako, “Brodatzen ari nintzen” balada ezaguna, Peneloperen irudia gogora ekartzen duena. Literatura idatzian izenburutik bertatik erreferentzia horri lotzen zaion Yolanda Arrietaren

Jostorratza eta haria

(1998) dugu, nobela esperimentala, ama batek bere alabari josten ikasteko oparitzen dion manuala dena, eta manual horretan kontatu egiten da modu alegorikoan herri batean (Euskal Herriaren iruditeriaren oihartzunez josirikoa) emakume eta gizonak, Mari eta Txomin izen generikoa dutenak, nola joan diren historian zehar bere rolak josten, bere jantziak egiten. Eta nobela honetako amak alabari oparitu nahi dio josteko dohaina, bilakaera izateko eta aldatzeko dohaina, rol berriak sortzeko dohaina, eta hartara, historiak belaunaldiz belaunaldi iraunarazi duen jantzi beltzik gabe ibili ahal izateko dohaina da eman nahi diona. Jostearen, irutearen irudi berri hauek guztiak femenismoaren iruditeriak osatzerakoan izan dute garrantzirik.

2. URA GAINDITZEKO BALIABIDEAK

Errekan denbora badoa, eta bilakaera ere iradokitzen du, baina jendartea ere saiatzen da ur horri eusten, bilakaeraren bideA aldarazten. Errotak dira horren irudi garbia. Errotek errekaren ura baliatzen dute bere onurarako, jendartearen onurarako, eta errekaren bideari neurri bat jartzeko modua da. Horiek horrela, ez da harritzeko Koldo Izagirrek errotaren irudia erabili izana iruditeria kolektiboa osatzeko,

Balizko erroten erresuma

(1989) poema liburuan. Baina, dioen bezala, balizkoak baino ez dira geure errotak:

 

Eleak bele bilakatu zaizkiguk eta

 

Balizko errota guztietarik atera nahi gaituztek

 

Auzoan zegok poesia Ilunabarrean

 

Eta Jon Benitok ere iradokitzen du

Aingurak erreketan

jartzeak dakarren patua. Aingurak itsasorako omen.

 

Eta itsasoa? Ez al da itsasoa lurreko ura, beheko ura? Galde egingo du baten batek. Bai, jakina, bada. Eta itsasoak, izan du gure iruditerian eraginik, baina, batez ere iruditeria pertsonalean, ez hainbeste iruditeria kolektiboan, esango nuke.

 

Baina, egon badago itsasoarekin harreman estua duen beste irudi bat gure iruditerian oso presente egon dena. Eta azken batean, lurreko ur zabal hori, itsasoa, gainditzeko eremu dena: portua. Euskal literaturan oso emankorra izan da portuaren irudia. Horren adibideetariko bat dugu berriki Kirmen Uribek eginiko

Portukoplak

antologia, bertan portuaz hitz egiten duten hainbat eta hainbat testu bildu dituelarik. Eta literaturak sorturiko iruditeria kolektiboei erreparatuz gero, egon badago portu jakin bat irudi garrantzitsu bilakatu dena: Gabriel Arestik irudikaturiko Zorrotzako portua “Zorrotzako portuan aldarrika” poeman. Koldo Izagirrek (2000) Joxe Azurmendiren poesiaz ari dela honela dio: “existentzialismo soziala hemen ageri da Arestik ikur bilakatu baino lehen”. Eta portua da Arestik sorturiko ikur hori, harria baino garrantzi handiagokoa, nire ustez:

ZORROTZAKO PORTUAN ALDARRIKA

 

Aleman barkua atrakatu da Zorrotzan.

 

Zimentua dakar, ehun kiloko sakoetan.

 

Bien bitartean

 

Anton eta Gilen zeuden

 

zerrarekin

 

tronko hura erdibitzen.

 

Sokarekin...

 

Eztago kablerik...

 

Bestela...

 

Tira eta tira,

 

orain Anton,

 

gero Gilen,

 

eznaiz hilen,

 

Gilen.

 

Hemen euskeraz

 

ta han erderaz.

 

Birao egiten zuten.

 

Okerbideak ezpaitaki mintzaerarik,

 

berdin tratatzen baitu

 

erdalduna

 

eta

 

euskalduna.

 

Arbolaren neurriak hartu nituen.

 

Antiojuak bustitzen zitzaizkidan.

 

(Amak gauean pentsatu zuen errekara

 

erori nintzela). Eta esan nuen:

Beti paratuko naiz
gizonaren alde.

Gilen.

 

Anton.

 

Langileen topagune bihurtzen du portua, iruditeria kolektibo berria sortzeko gaitasunez beterikoa. Zorrotzako portuan bat egiten dute kultura ezberdinek, lanaren jardunak batzen ditu. Ohar zaitezte poeman honetan ere ageri direla orain arte aipaturiko zenbait irudi, arbola eta erreka, esaterako.

 

Arestiren portuaren irudi horrekin badute loturarik azken hamarkadetan eginiko zenbait irakurketa berri. Koldo Izagirreren literatura dugu horietariko bat. Izagirrek

Non dago basque harbour

(1997) poema-liburuan galdezka ageri zaigu, non ote gure portu hori, non ote amesturiko topagune hori. Portu utopiko horretaz galdezka ageri da poema-liburu horretan, eta portu hori mamituko du

Sua nahi Mr. Churchill

(2006) narrazio-liburuan.

 

Egon dira Arestiren Zorrotzako portu horren berrirakurketak eta moldaketak: Sonia Gonzalezek, esaterako,

Ugerra eta kedarra

(2003) nobelan, Bilboko hiriak azken urteetan jasandako eraldaketari buruzko gogoeta eta iraganaren nostalgia ere kontatzera datorrena,. Bertan Zorrotzako portua fantasmagoriatzat hartzen da, zentzuz hustu den espaziotzat. Eta nostalgiaz begiratzen zaio iragan horri, huts bilakatu den horri. Urtzi Urrutikoetxeak ere

Auzoak

(2005) narrazio-bilduman Zorrotzako portura joko du, baina auzoak hartuko ditu iruditeria kolektiboa sortzeko gunetzat, Zorrotzako portuko topagune hori galdu denean, talde-identitateak osatzeko beste topagune bat bilatu asmoz. Ohar zaitezte, lehen aipatu dugun Izagirreren poeman ere balizko errotak eta poesiak Auzoan egiten dutela bat.

 

Auzoez eta hiriez ari garela, komeni da gogora ekartzea iruditeria osatzeko asmoz erabili izan den beste irudi bat, Euskal Hiriarena. Nahiz eta Bernardo Atxagak ez duen literaturan kontzeptu hori defendatu, testu idatzi eta ahozko agerpenetan garaturiko kontzeptua da, eta jendarten zabaldu dena, maiz aipatzen delarik Euskal Hiri hori sortzearen beharra, gune kosmopolita, ireki eta anitz modura. Iruditeria kolektibo horri erantzun nahi dio Xabier Montoiaren

Euskal Hiria

(2006) sutan narrazio-bildumak, iruditeria kolektibo hiritar horren kritika egiten duena, Euskal Hiri horrek oinarriak kapitalismoan eta itxurakerian bilatzen omen dituelako.

 

Esan bezala, portua bada urari aurre egiteko irudi bat, itsasoari aurre egitekoa. Izan ere, portuan egiten dute topo kultura ezberdinek, portuaren bitartez komunikatzen gara munduarekin eta mundua gurekin. Eta are gehiago, portu honek beste geografia batzuetara bidaiatzeko aukera ere ematen digu. Eta hor ere iruditeria kolektiboak badu lekurik, nora bidaiatu ere portuan erabakitzen delako.

 

Bernardo Atxagak

Etiopia

ra egin zuen bidaia, Etiopia eginez Utopiarik gabeko eremu, “harea lurrik anonimoena” dela aldarrikatuz. “Hautsi da anphora” dio, eta anforarik gabe, ez dago non gorde urik, non gorde jakirik. Hauskortasuna baino ez. Itsasoak eta basamortuak bat eginez:

 

Itsasoa baita basamortuaren beste izena,

 

Bigarren maskara,

 

Harearen erresumarik zabalena;

Etiopia

ren, Afrikaren, basamortuaren anonimotasun eta hauskortasun honen aldean, egon dira azken hamarkadetan euskal literaturan Afrikarantz jo dutenak iruditeria pertsonal edota kolektiboa osatzera. Hori dugu, besteak beste, Itxaro Bordaren kasua,

Krokodil bat daukat bihotzaren ordez

(1986) poema liburuan:

 

Afrika nere larruaren beltza errebendikatzen dut

 

azoteek udalatu hildoetarik

 

ixurtzen diren hitz eta negarren ilunaz janzten naiz.

 

Nil ibaiaren iturrietako uretan amets iheskorren

 

kristalezko materia edan

 

nuen eta Kalahari mortuan zehar noa hatsaren eske.

 

krokodil bat daukat bihotzaren ordez...

 

Afrikaren iruditeriarekin bat egin zuten

Napartheid

aldizkariko kideek ere, euskarak Nafarroan ofizialtasun osoa lortu ez zuenean, hura salatzeko eginiko ekimen kulturalean.

Nafarroa Afrika

da komiki-liburuak ere ideia berari egiten dio erreferentzia. Ohartuko zineten, azken bi adibideetan Nafarroako iruditeria kolektiboa osatzeko eta salaketa egiteko erabili dela Afrikaren irudia, hurbileko eginez, eta ez dirudi kasualitatea Itxaro Borda izatea, Ipar Euskal Herriko idazlea, bere larrua belzten duena, Afrika aldarrikatzen duena. Esan daiteke, 80eko hamarkadatik aurrera, Gernikako Estatutuaz geroztik, Euskadiko Autonomia Erkidegoak euskal kulturaren kudeaketan duen hegemonia hori salatzeko iruditeriak direla bi-biak, besteak beste.

3. ZERUKO URAK

Amaitzeko, hitz egin dezagun zertxobait zeruko urez. Zeruko urak dira ekaitzak eta euri-jasak. Bizitzeko behar-beharrezko direnak, baina halaber, zoritxarra ere ekar dezaketenak. Euskal mitologian zeruko izakiak, izaki ekaitzegileak dira, horien artean Ortzi eta Mari. Anuntxi Aranak bi izaki mitologiko hauek, eta baita ekaitza eragiten duten beste guzti-guztiek ere dibinitate beraren aldaera ezberdinak direla uste du. Aranak dioenez, Barandiaranez geroztik, Mari hartu izan da euskal mitologiaren irudi nagusitzat, eta gainera, Ama Lurra bailitzan irudikatu da, lurreko dibinitate modura. Aranaren ustez, ez da egokia Mari Lurrarekin lotzen duen ikuskera, bere ustez, batik bat zeruko anderea delako. Aipaturiko izaki horiek guztiek bat egiten dutela uste du, batasun beraren aurkakoak baino ez direla, eta Ortzi, Mari, eta abarren batzeak androginoa den dibinitate batera garamatzatela. Irakurketak irakurketa, aipatzekoa dena honako hau da: euskal mitologian bi bide nagusi egon izan direla, batzuek Ortziri eman diote garrantzia gehien, besteek Mariri, eta gehientsuenetan pertsonaia eta existentzia zeharo ezberdin balira bezala.

 

Ortziren gurtzaile eta antzinako paganismoaren gurtzaile izan genuen Jon Mirande, “Akelarre” poeman sorginak goratu zituelarik, Ortziri poemak eskaini zizkionak (“Orziren ttunttunak”) eta Chahok asmaturiko Aitorren mitoari ere eutsi ziona. Koldo Izagirrek garbi azaltzen du Mirandek harturiko bidea:

 

“Deserrien aitzi, gure kondaira zaharrean hartu zuen sustrai, zaldunekin abiatzeko («ni, eusko aitor-semea!») Ortziren gudari, basoihaneko jainkoari sakrifizioak eskaintzeko prest... Paganismoaren aldeko gerla deklarazio moduko bat dugu bere poesia, gauak, ilunpeak, itzalek girotzen dituzten eszena erdi-gotikoetan eta baladen doinu gozoan emana.” (Izagirre 2000).

 

Iaz argitaraturiko saiakera batean ere Ortziren mitoari ematen zaio garrantzia. Luis Haranburu Altunak

Euskararen doluminak

liburuan mito horri egozten dio euskaldunok beti akabera baten arrimuan egoteko dugun joera.

 

Bestalde, Mariren mitoari lotu izan zaizkio antzinako matriarkalismoaren alde egin nahi izan dutenak, eta bide horretatik abiatu da Alfontso Martínez de Lizarduikoa eta Jon Baltzak argitaratu berri duten

Mariren erradiografia. Euskal inkontziente kolektiboaz

lana. Ikerketa horren arabera Mariren mitoan datza euskal inkontzientea.

 

Ez da harritzeko bi lan horietan Anuntxi Aranaren lana aipatu ez izana, eta Anuntxi Aranak ekialdeko eremuez emandako datuak kontuan ez hartu izana. Ez da harritzekoa Anuntxi Arana Ipar Euskal Herriko izateaere. Hona zer dioen Aranak:

 

“Gure jatorrizko matriarkalismo aldarrikatzen tematzen direnak anitz dira, eta horrek ere esplikazio bat ikan behar du; sexuen parekotasuna ikusten duenak hori du bilatzen seguraski, eta aurkitu egiten du, aurkitu ere. Jendeek sortuak eta jendeen aldaerari egokituak dira mitoak, eta ahalbideratzen dituzten interpretazioak ere haien osagarri dira, bereizezinezko partea. Onartu behar dugu, gure mitologia tradizionala ez bezala, gaur egun hartan igarri nahi dena bai dela matriarkalista, Marizaletasunean badela asmo bat, Andereari funtzio zehatz bat betearazteko gogoa.

 

Tradizioan mitoek zeuzkaten eginkizunak eta gaur dituztenak ez dira berdinak. (...) Baina bai sinetsi nahi da Anderearen mirakuluz gure jendartea matriarkalista izan zela eta, bereziki, geroan ere izango dela, mitoaren ikasgaia barneratzen badugu.(...)

 

Hala bada, ukaezina da mitoek bizi-bizirik dirautela eta eskaintzen dizkiguten ereduak indarrean daudela, balio ukan bailezakete zuzentasunezko proiektu nazionala eta soziala eraikitzeko, gure sustraiean oinarrituz” (Arana 2000: 127-128).

 

Anuntxi Aranaren hitzek galdera batekin amaitzera naramate: indarrean al daude eredu horiek? Euskal literaturak ba al du gaur egun, belaunaldirik gazteenetan, iruditeria kolektiboa osatzeko gaitasunik? Ahozko literaturak iruditeria sortzeko ahalmena gordetzen duelakoan nago (bertsolaritzak, kantugintzak, antzerkiak...), baina literatura idatziak?

Orologo

hau jada ur premian da, joan gaitezen zer edo zer edatera. Eskerrik asko.

BIBLIOGRAFIA

Arana, Anuntxi (2000).

Mito hurbilak. Euskal mitologia jendeen bizitzan

, Gatuzain-Gure Irratia, Baiona.

 

Durkheim, Emil (1982).

Las formas elementales de la vida religiosa

, Madrid, Akal.