Alfons Llorenç (eus)

Herri Baten Ahotsak. Elxeko festaren mundua eta misterioa.

(Abuztuaren 14an eta 15ean, herri batek lurraren antzinako ahotsa berreskuratzen du. Abuztu oro, Elxeko hiriak kantu sakratuetan jasotako betiereko hitzen emozioa bizi du. Bi egunetan eta bi ekitalditan, Ama Birjinaren heriotzaren, zeruratzearen eta koroapenaren antzezpenak –abuztuaren 14ko “La Vespra” delakoan lehena, eta abuztuaren 15eko “La Festa” delakoan bigarrena eta hirugarrena– debekatutako hizkuntza bat goraipatu, literatur orri bat berritu, gure imajinario kolektiboaren oinarriak zaharberritu, kultura nazional bat eguneratu eta Europako herrialde baten nortasuna berresten du.

Elxeko Festa XV. mendeaz geroztik tenplu baten barnean etenaldirik gabe antzeztu den erlijio antzezlan bakarra da. Zeremonia bizi, errepikakor eta tradizionala da, testu bizia. Herri baten jatorriaren marka ezin argiagoa. Mediterraneoko mito eta erritu zaharrenak biltzen dituen literatura unibertsalaren erakusle bizia, urte askoan baztertuak izan diren hizkuntza –Salzesetik Guardamarreraino– eta kultura baten adierazpide oso eta solemnea, Elxeko Misterioari esker abuztu oro Gizadiaren Ondare gisa dagokion aitorpena jasotzen duena.

Abuztuaren 14 eta 15 oro, herriarenak dira hitza eta kantua)

Hasiera batean, Lurraren bilbea izan zen, izadiaren irazkia eta Eguzkiaren eskua, Ilargia eta indar sakon eta itsuak, egoera kosmikoan eta gainezka, gauen ingeradak marraztuz eta egunen lerroak markatuz. Negua eta haren udaberria margotuz, uda eta haren udaberria margotuz, bizitza ehunduz eta desehunduz, bizitza biziz.

Hasieran, beraz, soinua eta hitza izan ziren, eta gauzen izenak eta aditzen esanahiak hariltzea eta deshariltzea. Pertsona hitza izan zen. Eta hitza haragi bihurtu eta hilkorren artean bizi izan zen. Eta berehala, jainkoak azentu, fonema eta ahots lainoen artean zamalkatu ziren.

Hasieran, musika paseo bat izan zen, errudimentarioa baina zoragarria, soinuen eta akordeen mundutik eginiko ibilaldia, zenbakiaren zehaztasunak eta pasioaren bizitasunak zuzendutako mundutik, giza bizitzari eta betiereko gozamen jainkotiarrei loturikoa. Notak, eskalak eta pentagramak zirkulazio handiko zubiak lirateke giza bazterren eta aldiri olinpikoen artean.

Eta musika kantu bihurtu zen, eta hitza, aldarri, eta gure artean bizi izan ziren. Jainkoek ona zela ikusi zuten, eta jarleku bat eskatu zuten kantatu eta deklamatu egiten zen lekutik hurbil, nolabaiteko kategoria duen agertoki orori atxikitako begiratoki bat. Eta horren ona eta bikaina zela ikusi zutenean, beren mitologia etereoak eta lurreko biografiak nahastea erabaki zuten, egun arranditsuak eta seinalatuak abandonatzea, panteoietako betiereko aisia lagatzea, garrutxoz, poleaz eta sokez osatutako tramankuluen gainean agertu eta desagertzeko, gizakia jainkotzeko eta jainkoa gizaki bihurtzeko.

Eta antzerkia sakratu bihurtu zen, eta sakratua, antzerki. Eta ona zela ikusi zuten, denona zen, eta inork ezin zuen galarazi. Eleusis hiria aukeratu zuten, inor bazterrean utzi gabe, giza espirituaren betiereko sentimenduen sinbolo oinarrizkoak eraikitzeko, fisikatik haratago joan beharrik gabe. Aitzitik, debozio sentimental, espontaneo, intuitibozko misterioak hedatzen ziren; antzezpen sakratuak soroen eta gariaren santu zaindari den Demeter amaren oroimenez, Krono eta Gea jainko-jainkosen alaba –denboraren jainkoa bata, Lurraren jainkosa bestea–, baita haren alaba Persefone bahituaren oroimenez ere. Horrela, berpiztea dakarren heriotza seinalatzen zen, neguak sortzen duen uda. Demeter abuztuan ospatzen zen, uzta garaian, Virgoren ikurpean.

Greziarrek ziotenez, Hadesek, infernuen eta hilen jainkoak, Kronoren eta izadiaren botere kreatzailearen jainkosa Rearen semeak, Persefone iloba, Demeterren alaba, bahitu zuen, loreak biltzen eta mingranak jaten ari zela. Lurrazpiko bere erreinura eraman, eta bahitua izan zuen urtean aldi batez, neguak iraun bitartean hain zuzen. Neskatoa lurpean zegoenean, udazkenetik aurrera, izadia hil egiten zen. Udaberrian, ordea, biziberritu eta loratu egiten zen, Persefone gaztetxoa lurpetik atera bezain pronto. Heriotzaren eta antzutasunaren misterio handia, baita bizitzaren eta emankortasunaren itzulerarena ere. Eta mirari handia: hazia, bere oskolaren eta hilobiaren barruan, lurpean, Hadesen lurraldetik hurbil, bizigabea itxura batean, negua joaten denean, Demeter bezala Eguzkiaren laguntzarekin, ernamuindu eta hozitu egiten da, alez eta bizitzaz beteriko buruxka bihurtzen da. Urtero.

Eta urtero halaber, abuztuaren 14an eta 15ean, Virgoren ikurpean, izadia udako apoteosi betean neguko lokartzera hurbiltzen ari denean, ama lurra atseden hartzen hasten denean, uztak bildu ondoren, ama birjina lokartu eta infernuetara jaisten da, eta hil egiten da, bizitzak, hizkuntzak, kulturak eta herriak bizi daitezen, herri batek arnas har dezan. Urte sasoi horretan bertan erakusten zituzten Grezia klasikoan ama jainkosak ezkon-ohetan; lectisternio erritoa zen, ama lurra loaldirantz abiatzen denekoa. Familiak lehiatu egiten ziren ohe horien erakustaldian, seinale ona baitzen haietan jaio edo hiltzea, usain gozoez inguraturik. K.a. III. mendeko Erromak ere ama jainkosak gurtzen zituen, Zibeles adibidez, eta haien irudi agurgarriak jartzen zituzten ohe sakratuen gainean; lectisternia, berriro ere. Sendabelarrak eta belar usaintsuak bedeinkatzeko garaia izaten zen, negu ilun eta arriskutsuan soroak, etxeak, abereak eta pertsonak babesteko.

BELAR SAKRATUAK

Eta hain zuzen, abuztuko idus-etan, abuztuaren 13an eta Efeson, haren santutegi nagusia zegoen lekuan, Artemisa multimammia-ren eguna ospatzen zen, erromatar Diana, Ilargiaren jainkosa (zilarrezko ilargi bat jartzen zen ohean, Abuztuko Ama Birjinaren oinetan), emeen, erditzeen eta basoen babeslea. Emakumeek lore sortak osatzen zituzten belar usaintsu eta sendabelarrekin (Morellan, izpilikuz, erromeroz eta salbiaz apaintzen dute oraindik basilika; Valentziako herri askotan –Elx, Bétera, Alfara del Patriarca–, albakak Ama Birjin hila inguratzen du).

Ama Birjinaren Lokartzearen jaieguna baino erritu zaharrago bat IV. mendeko Jerusalemgo desfile asuntzionista dugu. VII. mendeko Erromak forma eman zion Salbatzailearen koadro exeporitako –gizatiarra ez den eskuak margotua– prozesio luzeari, hamabi zinegotziz eta hamabi elizgizonez inguratua, Erromako kaleak ibiltzen zituena abuztuaren 14ko iluntzetik abuztuaren 15eko egunsentira arte. Antza, prozesioak sendabelarrak bedeinkatzen zituen, arriskuak eta gaixotasunak urruntzeko gai uzten zituen. Uztak eskertzeko antzinako jai pagano bat kristautzen zuen. Abuztuko Ama Birjin egunez Valentziako oheak inguratzen dituzten landare eta belarrak dira. Gurtza horien arrasto bat San Joanek Misterioan daraman palmondo hostoan aurki dezakegu, gerora herriak ere erabiliko zuena ekaitzak urrundu eta gaitzak gorputzetik eta arimatik uxatzeko.

Antzinako eliza kristauak zalantza egin zuen, eta data desberdinetan kokatu zuen Maria Nazaretekoaren “iragatzaren”, “lokartzearen”, “pausa” edo “atsedenaren” memoria, Efesoko Kontzilioak (431) Jesusen ama jainkotu aurretik. Eta bitxia bada ere, hiri hori izan zen abuztuaren 15a “theotokos”-aren (“Jainkoaren Ama”) festa gisa aukeratu eta Mediterraneoan barrena zabaldu zuena. Valentziako elezahar baten arabera, ekialde hurbileko hiri horretan lokartu, esnatu eta igo zen zeruetara Ama Birjina (Ilargia hil, berpiztu eta goititu egiten da egunero: “deixà lo món sense sol;/ i Vós, com a Lluna i mare/ d’esta absència sou consol”, kantatzen diote Puigeko Ama Birjinari). Elezaharrak dioenez, 72 urterekin egin zuen hori –horregatik errezatzen zitzaizkion 72 salbe abuztuaren 15ean Planesen–, baina arrosa bezain lirain eta lerden, eder eta gazte, jarraitzen zuen: “Planta nova en terra vella/ rosa fresca en arbre sec”, Albuixecheko pozezko kantuaren arabera.

Albaka, belar santua, Abuztuko Ama Birjinaren ohatzeak inguratzen ditu. Aste Santuko Eguzki “monumentua”-ren –latinezko monumentum-etik, hilobi– Ilargi bertsioa da, femeninoa, hura ere landare sakratuz apaindua: palmondoak eta olibondo eta ereinotz adaxkak, zauriak osatu, ekaitzak urrundu eta erditzeetan arazorik ez izateko. Albaka iritsi zitzaigun, errege albaka sakratua (ocinum basilicum, grezieratik; ozein, usaindu, eta basileus, erregea). Egipton, jainkotiarra izan zen; Grezian, ehorzketa landare, baita erotikoa ere, bere hazkuntza bat zetorrelako Eguzkiarenarekin; hau da, Persefone ederraren presentzia emankorrarekin. Ez alferrik, garai batean albaka landatzea aholkatzen zitzaien emakumeei, hotz gordinenak pasa ondoren, Santa Agata egunez: “A santa Àgata,/ se planta l’alfàbega;/ la xica garrida/ la té eixida; i la galana,/ trasplantada”. Landarearen kimuak maitasun seinale ziren, maitale xarmatzaile eta ederren aurkikuntzaren seinale, “l’herba de fer-se estimar / donzelles enamorades/ d’un nuvi esdevenidor/ escabellen/ perquè facen més olor”.

Oso adierazgarria da gaur egun oraindik bizirik dirauen Ostegun Santuko eta Abuztuko Ama Birjinaren “monumentuak” apaintzeko ohitura, gariz eta antzeko landarez, gaitzak aldendu eta zori ona ekartzeko. Sotoan ilunpean gordetako eta sarri ureztatutako gramineoek kimu luze eta zuriak ematen dituzte ernetzean. Greziar eta erromatar emakumeek ale horiek ereiten zituzten anforatan, Adonis jainkoaren hilobiaren –“monumenti”– simulakroak apaintzeko. Adonis, gazte hil eta bere bi maitaleekin –Afroditarekin, udaberrian lurra lorez betetzen zuena, eta Persefonerekin, negu gorriko hausbero gozoa– elkartzeko berpiztu zen jainkoa, landareak esnarazten zituena. “Adonisen lorategiak” deitzen zitzaien greziar eta erromatar emakumeen lorontzi haiei.

Garia izan da betidanik Mediterraneoko herrien nekazaritza eta festa egutegia zehaztu duena. Demeter amak eman zigun garia. Haren uzta, poz eta bizitza iturri, ospatu egiten zen Eleusisen jainkosa babesleei eskainitako sarbide gurtza eta "Misterio”-ekin. Gariaren aroa abuztuaren 15ean amaitzen zen, eta lan festa izaten zen egun hori leku askotan, kontratuak hausteko eguna, maizterrak kaleratzekoa, maileguak ordaindu eta hurrengo sasoiari begira tresnak eta animaliak erostekoa. Xativako azokaren eginkizuna zen, adibidez.

EUROPA MEDITERRANARRAREN FESTA NAGUSIA

Abuztuaren 15a garrantzi handiko festa zibikoa izan da. Abuztuko Ama Birjina gure nazioaren eta haren eraketaren adierazgarri argia da, valentziarren eta mallorkarren jatorriaren sinbolo. Jaume I.a Konkistatzaileak, bi erresumaren fundatzaile izan zenak, meskita mahomatarrak bedeinkarazten zituen “Santa Maria”-ri eskainitako eliza modura, Erdi Aroko elizarentzat iragatzaren, zerurako jaiotzaren eguna baitzen Ama Birjinaren festa nagusia. XIII. mendean, Ama Birjinaren lokartzea-k berebiziko garrantzia hartu zuen Europan. Sinbolo hori aldaketen ikur izan zen, mentalitate berri baten ikur, mundu feudala, gazteluak eta monasterioak eklipsatzen zituena, hiriak, burgesia, eskeko komentuak, katedralak eta gobernatzeko modu demokratikoagoak ezartzearen alde, erromatar zuzenbide berdintzaileago bat berreskuratzeko. Gure erregeak atsegin zuen sustraietan sakondu eta ikusmolde garaikideekin bat egitea. Andre maitale sutsua, Mallorca eta Valentziako erresumak sortu zituen Zeruko Andrearekin, gure “Santa Maria”-rekin, eta Historian eta Europan sarrarazi zituen, herrien arteko herri gisa eraikitzen lagundu genuen Europan. Jaume I.ak berak idatzita utzi zuen bere “Kronika”-n: “En totes les viles que grans fossen, que Déu nos havia donades guanyar de sarraïns, havíem edificada església de Sancta Maria”.

Ez dut uste beharrezkoa denik gogoratzea garai haietan erlijioa zela zibilizazioa, eta kristautasuna, Gizadiaren sinonimo. Horregatik, Ama Birjinari eskainitako aldare hauek Xarq-al-Andalus-aren lurretan izandako presentzia islatzen dute, Iparretik, Tramuntana-ren bidetik, etorritako beste sistema kultural bat, beste hizkuntza bat –Elxeko Misterioarena–, beste jende bat –gaur egungo valentziarren aita-amak– eta munduaren beste ikusmolde bat, Mediterraneoko ikuspegi zaharrenetakoak bezain zaharra.

Elxeko festak berrikuntza horretan aurkitzen du bere ernamuina, Valentziako herriaren oinarritzean, eta, Ramon Muntaner kronistaren arabera, Elxera XIII. mendean iritsi zen hizkuntzan, “e parlen del més bell catalanesc del món”. Elxeko Misterioaren sorburua gertakari historiko-kultural funtsezko horretan dago, mendez mende taxututako mito eta errituen sinkretismoan, baita jadanik hainbat antzerki errudimentario sorrarazi zituen kristau liturgiaren dramatismoan ere –Valentziak, Mallorcak, Alguerrek, Elnak edo Urgellek partekatutako “Epístoles Farcides” edo “Cant de la Sibil·la” deritzonak–, edo Corpusaren Misterioetan edota Santa Maria de l’Estany, La Selva eta Valentziako drama asuntzionistetan. Giltzarria Genovako apezpiku Jaume de Varazzek 1260. urte inguruan idatzi zuen “Llegenda Aurea” deritzona da, mitologia klasikoz eta ebanjelio apokrifoz apaindutako santuen bizitza moduko bat, Canigó mitiko eta magikoaren oinetan Sant Miquel de Cuixàko monasterioan katalanera itzulia izan zena. Obra hori inspirazio iturri izan zen Vicent Ferrer eta Isabel de Villena idazle erlijiosoentzat, “Obres e Trobes”-en poetak, eta “Tirant” zalduna bera ere betiereko bizitza erdietsi nahi izan zuen Ama Birjinaren pausoei jarraiki.

Elxeko herritarren ustez, festak Jaume I.ak hiria konkistatu zueneko eguna ospatzen zuen. Kronika ugari daude. 1623ko lekukotasun batek azaltzen duenez, festaren homiliak “no tracta solament de la festivitat present, sinó de la fundació, antiguitats i noblesa de la Vila d’Elx”. Valentziako urriaren 9ko Sermó de la Conquesta-rekin pareka daiteke, hiriaren jatorria gogorarazi eta Erresumaren gorazarre egiten duena. Bitxia bada ere, urriaren 9a, Valentzia hiriaren sortze data, etxeetatik eta harresietatik jaurtitako kohete, etxafuego eta petardoekin ospatzen zen; Valentziako Erdi Aroko agintariek festa bat hotsandiz ospatu nahi zutenean, “sien fetes consemblants festes amb coets e focs e llums, segons en les festes de sant Donís és acostumat fer” agintzen zuten.

Era berean, Elxen, “la nit es torna dia”; horixe diote kronistek abuztuaren 13ko Nit de l’Albada deskribatzeko. XVII. mendean, jadanik bazuen gaur egun ikus dezakegunaren antzik, aldeak alde. 1625eko dokumentuetan irakur daitekeenez: “Des de cinc o sis torres es disparen moltes grosses (grossa bakoitza dozenen dozena bat da) de coets i artilleria de tal manera que la nit es torna dia per causa d’haver tanta diversitat de focs en les torres i muralles i llums en totes les esglésies i per les finestres i terrats de la dita vila i ravals d’aquella”. Gaur egun oraindik, abuztuaren 13an, Misterioaren hiriak argiz eta trumoiz betetzen du zerua, iluntasuna urratu eta egunaren argitasuna lapurtzen du. Zaratak eta argiek hiria prestatzen dute festaren oihu harmoniatsu zaharra entzuteko. Ordubete luzez, gauerdian, su artifizialez betetzen da Elxeko zerua. Hirurehun eta berrogei bat suzko palmere, milioika kohete. Edozein leku da egokia suak jaurtitzeko, ilunpeak uxatzeko erritu kolektiboan parte hartzeko, eguerdiko argitasuna lapurtzeko. Elxek bat egiten du bolboraren udako orgiarekin; elkartasun eta solidaritate ekintza da. Palmondoen gainean, gaua egun bihurtzen da. Ilunpea aldendu eta arao egiten da hiria araztu eta Misterioa kantatzeko.

Valentziarren bolborarekiko grina gure herria bezain zaharra da; festaren hasieran espiritu gaiztoak uxatzeko zarata eta argia sortzeko antzinako behar errituala, baita udazkenean eta neguan ere, indarra galduz doan Eguzkia elikatzeko nahi subkontzientea, argia bizitza iturri baita. Prometeok jainkoei lapurtutako su sakratua oparitu zien gizakiei, horrenbeste maite zituen, eta betiko kondena jaso zuen horregatik. Eguzkiarekiko gure estimuak haren erregetza luzatu nahi du beharbada, eta argi bihurtutako energia itzuli nahi diogu Eguzkiari.

Eguzkiari izpi artifizialak itzultzen zaizkio, gizakiak eginiko izpiak, trumoi aro indartsuenean hain zuzen. Misterioa bera ere ekaitza gaiztoen kontrako talismantzat hartzen zen. Urte batez antzezteari utzi zitzaion Elxeko Markes, Planeseko baroi eta Arcoseko dukearen heriotzaren doluminez, eta tipul tamainako harriak erori ziren, “del bulto de cebes”, kalte ikaragarriak eraginez, “grandíssims danys els olivars i vinyes de forma que en molts anys no feren fruits... per ço entraren en cabildo lo Reverend Clero i Vila en lo dia 1 de març de 1609 i votaren que no es pogués deixar de fer i festejar dita festivitat per nengún temps ni per mort del senyor duc ni d’altra persona de qualsevol qualitat o condició”.

Argiz beteriko gaua, beraz, zeruan izar uxo gehien ikusten diren garaian; San Lorentzoren malkoak dira. Gure herriarentzat, behin betiko aberrirantz doazen arimak. Suz beteriko gaua, antzinako Erromak Volcano jainkoa goratzen zuen egunean –Volcanàlia festak–, suaren eta metalgintzaren jainkoa: diotenez, gizakiak erabili zuen lehenengo burdina espazio sideraletako tximista batetik sortu zen, eta hortik “siderurgia” hitza. Volcanoren su emankorra, lur barnetik sortuz landareak emankor egiten dituen beroa.

Aurkakoak lotzen dituen su gaua: lurra eta zerua. Bolborak bikote kosmiko bat osatzen du argiz beteriko kohete emeekin, eta erditu egiten dira lehertzean. Ama lurretik aita airera, arimak bezalako argiek aitatia ere den zerua betetzen dute, arimak biziberritzen dituen ilargi emeak argiztatzen duen bitartean (palmer ugari jaurtitzen dira Elxen familiako hilen arimen alde; heriotza, bizi sortzaile). Ilargia eta gaua, estuki lotuak Efesoko Diana emankorrari, Hipolitorekin maitemindua –abuztuaren 13a, San Hipolito–. Diana Apoloren –Eguzkia– arreba bikia da, eta hura bezala, izpi faliko eta ernaltzaileak jaurti ditzake gezi moduan, abuztuko idus-etan, abuztuaren 13an, Elxeko Nit de l’Albada ospatzen den egun berean.

Eta hain zuzen ere, Apoloren kide kristauak bere lekua du Elxen: San Sebastian, biluztasuna –“mentre preníeu un bany / us van robar la capa...”– eta geziak atributu gisa dituen santu bakarra, Apolo bezala. Udal ospitaleetan jartzen zen, izurriaren kontra egiteko. Pizkundetik, biluzik, boluptuoso eta nagi ageri da, zuhaitz gorri eta hostogabe batean, Atis nerabe hila bezala, Adonis desiratua bezala, maitasun gezi falikoen Kupido bezala, izpi ernaltzaileen Apolo bezala. Elxeko San Sebastian ermitan, Misterioko kantariak janzten dira, drama liturgikoaren prozesioari ekin aurretik.

ANTZERKIA ETA LITURGIA

Elizak, hasieran, antzerkia eskumikatzen du haren lotura paganoengatik. III. eta IV. mendeetan, ikuskizunaren kontrako panfleto ugari plazaratzen dira. Tertuliàk amorruz beterik jotzen du antzerkiaren aurka: “Els dimonis han inspirat als homes l’afecció per les representacions... el teatre representa només accions criminals, de furor a la tragèdia, de llibertinatge a la comèdia”. Cebrià Kartagokoaren hitzetan, “s’aprèn l’adulteri veient-lo representar”. Joan Crisòstomek dioenez: “El teatre és la pesta de les ciutats... incita a la fornicació, la impudícia i tota mena d’incontinències”. Hala eta guztiz ere, kristautasuna antzerkiaz baliatuko da azkenean bere dogmak zabaldu eta fededunengan zirrara eragiteko, eta aldi berean, olgeta pagano edo besterik gabe profanoetatik urruntzeko.

Erlijio antzezlanak esanahi mailez eta duda-mudazko jokoez betetzen dira. Herriak bere egiten ditu Elxekoa bezalako Misterioak –dogma baten antzezpena–, eta “anti-dogmatiko” bihurtzen dira; fede oinarria irrealitatetik hurbil dagoen fikziozko mundu batera pasatzen da, interpretazio ugari onartzen dituena. Herri elizkoi eta sinestuna ikusle eta parte-hartzaile bihurtzen da. Tenplua iniziatuen leku izateari utzi eta herritarren elkargune bihurtzen da: eliza kale bihurtzen da; habeartea, patio; presbiterioa, agertoki; aldarea, logela. Ezerk ez du drama funtzio liturgikotik bereizten; txaloak otoitza dira, eta oihua, hel egitea.

Naturaz gaindiko mundua eta mundu sentsoriala interes berbera dute eta errealitate berberean nahasten dira. San Joan “Apostolu” bat da Elxen, pertsonaia bat eta herritar ezagun bat aldi berean. “La Maria” ebanjelio kanoniko eta apokrifoetako Maria da, Europako elezahar eta tradizioetakoa, Efeson lokartu eta esnatu nahi izan zuena. Hiri hori Dianaren hiri santua da, Eguzkiaren arrebarena –Eguzkia Jesus da, Birjinaren anaia–, eta Eguzkiaren jainko Apolok tenplua izan zuen Elx ondoan, Santa Polan, non, 1751n lehen aldiz dokumentaturik dagoen elezahar eder baten arabera, belarik eta lemarik gabeko txalupa batek –halaxe nabigatzen omen zuen Isisek– Ama Birjinaren irudia ekarri baitzuen hondartzara egunsentian, eta irudiarekin batera, haren misterioaren liburuxka, “la Consueta”, hizkuntza katalanean, bi-biak uretan jaioak, Afrodita bezala. Ernamuina itsasoan bilatu nahi izan da, uretan. Itsasoa umetokitzat duen sinesmen zaharra da, ura ama gisa. Antzeko kutxa-ontzietan gorde ziren zientzia eta jakinduria, bizitzaren, traszendentzien eta zibilizazioen haziak, eta ontzi horietara igo ziren Noe, Isis, Osiris, Santiago galiziarra, Ampurdameko Sant Pere de Roda, Ulises, Llàtzer, Marta Magdalena, baita Jose Arimateakoa ere bere Grial magikoarekin.

“La Maria”, beraz, hori guztia da, eta aldi berean, haren heriotza eta oinazeak edozein emakumerenak izan litezke. Horrekin batera, obra bateko protagonista da, irudi sakratu bat, baita haren rola jokatzen duen haurra ere. Elxeko Misterioak nahastu egiten ditu aldareko santuak eta herritar arruntak. Ez dira harritzekoak beraz historikoki eliz agintaritzarekin izan dituen liskar eta tirabirak.

Ikusle leialak ez du argumentu bat ikusten, ezagutzen duen istorio bat bizi du. Beharbada horregatik, antzinako tragedietan bezala, Elxeko herriak ez du sekula misterio hitza erabili bere Festa –maiuskulaz– izendatzeko. Sintoma adierazgarri bat da. Misterioan, zerua zabaltzen den bakoitzean girgil euria, urrezkoa, erortzen den modu berean, dibinitate zaharrek ere, eterretik agertokira etorriak, urrezko tantak isur zitzaketen; hala nola Zeus greziarra, bere urrezko euri emankorrarekin lurpeko brontzezko gela batean aitak giltzapetua zuen Danae desiratua haurdun utzi zuena. Jainkoen eta gizakien aita zerutiarrak, urrezko euri bihurturik, emakumea aharrausi zela, ahotik sartu eta birjinaren sabela ernaldu zuen. Bederatzi hilabetera Perseu heroia jaio zen. Santa Barbarak Danaeren ezaugarri batzuk hartu eta bizia ematen duen urrezko argia jaso ahal izan zuen zirrikitu txiki batetik.

Antzerkiari esker, antzinako dramaturgia klasikoko gai eta pertsonaiak berenganatu zituzten kristau antzezpenek. Argumentu asuntzionistetan, erraz aurki daitezke Antigonaren maitasun filial eta fraternalari buruzko iradokizunak. Antigona Ediporen –Tebas-eko erregea– eta haren ama eta emazte Iocastaren inzestuzko alaba da. Iocasta bere semeaz maitemindurik dago, Fedra bezala, Ariadnaren ahizpa eta Teseoren emaztea, bere seme Hipolitoren maitale izango dena, aitaren ohorea zikintzeko gai ez den gazte xahua. Elxeko festaren hasieran, Mariak bere Seme jainkotiarrarekin elkartzeko nahia adierazten du: “Gran desig m’ha vengut al cor/ del meu car Fill, ple d’amor,/ tan gran que no ho poria dir”. Jesus, Araceli-aren gainean, Elxeko misterioan “Àngel Major” modura mozorrotua –tabuaren ondorioz zalantzarik gabe– “Esposa e Mare de Déu” gisa zuzentzen zaio ama birjinari, eta honako hau abesten dio: “Alegrau’s que huí veureu/ de qui sou Esposa e Mare/ e també veureu lo Pare/ del car Fill i etern Déu”.

Isisen mitoaren oihartzun moduko bat antzeman daiteke. Isis Osirisen emazte eta arreba da, antzinako kristautasunaren oinarrietako bat den Alenxandrian sustrai sakonak dituen jainkosa. Hiri hori, Efesorekin batera, Ama Birjinaren gurtzaren eta hagiografiaren zutabeetako bat da. Ama Birjinaren irudia Horus semeari bularra ematen ari zaion Isisen irudiarekin pareka daiteke, amatasunaren irudikapenen aurrekari. Isis, misterioak ere izan zituena, Ilargiari eutsiz irudikatzen da. Demeter amaren irudiarekin lot daiteke, Hades erregeak bahitutako alabaren bila dabilen ama, Isis bera ere gauean Osirisen bila dabilen bezala, azken hori Set jainkoaren eskuetan hil dela jakin gabe (haren erlikiak itsasora jaurtikiak dira arka-ontzi baten barnean).

Mingrana ere oso elementu adierazgarria da antzezpenean: bertatik ematen dio Goiangeruak Mariari bere berehalako heriotzaren eta ondorengo berpiztearen berri. Mingrana, unibertsoaren eta emankortasunaren sinboloa, Domu Santu egunean jaten zen, jandako ale bakoitzaren bidez Purgatorioko anima bat berrerosteko xedearekin. Greziarrek Dionisioren odol gorriarekin lotzen zuten; gure herri ipuin kontalariak, berpiztearekin. Eta bitxia bada ere, Persefone, Demeter amaren alaba, ezin zen lurrera itzuli, hain zuzen ere mingrana ale bat jateagatik. Hala eta guztiz ere, Festaren dokumentuek “hodeia” aipatzen dute, eta “magrana”, antza denez, tramankuluaren kanpoko kolorearen eraginez herritarrek sortutako terminoa besterik ez litzateke izango. Lastima!

FESTA HERRIKOIA ETA GLOBALA

Misterioa, Elxeko herriari esker, ez da jada desagertutako garai baten –Erdi Aroa– lekukotasun multzo hutsa. Haren argumentua guztiz txertaturik dago kristau unibertsoan, Valentziako herriari funtsa eta forma eman diona, eta ospakizun gisa, hiriaren jai nagusia da, lurra da eta jendea da; Elx da. Herri baten jai nagusia den aldetik, ondasun kultural bizia da, oraina da eta geroa izango da. Misterioaz hitz egitea ez da Erdi Aroari loturiko erudizioei buruz hitz egitea, ezta adituen ikerkuntzei edo berreraikuntza arkeologikoei buruz hitz egitea ere. Ziklikoki errepikatzen den albistea da, urtero, duela mende askotatik. Albiste izan da eta albiste izango da. Abuztu guztietan. Oraina eta geroa da. Ondasun bizia da. Herria da eta bizia da. Abuztuaren 14 eta 15 oro, Elxek gure historiaren eta kulturaren orrialde bat antzezten du, dinamikoa eta berritua beti. Aipatu ditugun ezaugarrietako asko eguneratzen dira, garenaren sinboloak batzuk; izan nahi dugunaren ikurrak, beste batzuk.

Misterioak, bestetik, musikaren historia laburbiltzen du. Bateratu egin ditu gregorianoa –salmodia juduaren eta herri kanta greko-erromatarraren oinordekoa– eta polifonia errenazentista eta barrokoak. “Kapera maisuak” beharturik zeuden konposatzera kontratu bidez, eta garai bakoitzak bere arrastoa utzi du. Antzerkiaren historia laburbiltzen da: Erdi Aroko horizontaltasuna eta manierismoaren bertikaltasuna. XV. mendeko Valentziako arte dramatikoa –Europako antzerkiaren abangoardia– eraiki zuen antzez makineria itzultzen digu, harrotasun handiz Europara esportatu genuena eta gaur egun oraindik gure herrialdeko hainbat lekutan ikus daitekeena: Silla, Aldaia edo Valentziako carxofa, Morellako taronja, Alfarrassiko angelot de la corda edo dagoeneko desagertu den Cocentainako angelet de l’àguila... Tramankuluetara igotako aingeru kantariz betetako zerua, airean esekita, hodei izateko bokazioarekin.

Misterioan, Joan Fusterrek idatzi zuen moduan, “la festa popular viva recull la tradició docta, i l’alegria pietosa local s’uneix als signes més immediats d’una cultura resistent, i els residus de les velles litúrgies connecten amb l’àmbit del treball de cada dia, i tot té la seguretat ambigua i a la vegada eloqüent dels grans episodis col·lectius”. Nekez aurki daiteke jatorri kultuko piezarik, herrian horren oihartzun handi, sakon eta jarraikia izan duenik. Elxeko festan, XV. mendeko gure literatura onenaren ezaugarriak eta gaiak aurki daitezke, gure letren loraldia eragin zuen literaturarena, heldutasun klasiko batera heldutako hizkuntza batekin, jada “lemosin” mailegurik behar ez zuena, jada erronka handiak gainditu zituena: Llull, Metge edo Marc. Haien hizkuntzak latinaren eta okzitanieraren morrontzatik askatzea lortzen du. Misterioak valentziar kutsuko katalan jaso bat erabiltzen du, herri hizkera izateari utzi gabe. Beraz, hizkuntzaren erabileraren historia ere bada: gure lehenengo misterio asuntzionista –Santa Maria de l’Estany– latinez idatzita dago, eta liturgiaren apendize bat da; bigarrena –Tarragonakoa– katalanez dago, nahiz eta okzitanismo ugari eta kantu liturgikoaren pieza asko biltzen dituen: “Veni Creator”, “Tantum Ergo”…; Valentziakoak ez du “lemosin” kutsu handirik, eta haren musikak, gregorianoaz gainera, herri baladak biltzen ditu; azkenik, Elxekoak apenas duen okzitanieraren arrastorik, eta kantutegiko kanten herri moldaketak jasotzen ditu. Ausiàs March poetaren kontsigna betetzen da: “deixar a part l’estil de trobadors”; hau da, hizkuntzaren okzitaniera kutsua baztertzea.

Elxeko festa herriaren historiaren gorabeheren isla izan da. Bertan parte hartu duten kantari eta koruen konposizioak horixe adierazten du. Onuradunen Kapera batek eta ahots zuriz osatutako Akolitoen Eskolania batek emandako ekitaldi liturgiko baten moduan hasten da; profesionalek –Mingranako aingeruaren rola jokatzen duten “castratti”-ak barne– eliz egitura utzi gabe parte hartzen zuten. XIX. mendeko Desamortizazioak funtsik gabe utzi zituen apaizak eta eskolaniak. Iraultza industrialak bere masa koralak eskaini zituen; bitxia bada ere, “Cor Popular Clavé” deritzonak ere bere ahotsak eman zituen, eta “kapera” absolutistak eta liberalak ere txandakatu ziren antzezlanean, udal buruzagitzako alderdi politikoen txandakatzearen arabera.

Ondorengotza Gerrak oinazea ekarri zuen Misteriora, Valentziako Herrialdearen burujabetasun politikoaren deserrotzeaz gainera. Gaztelar-frantziar tropek Elxeko herri “mauleta” asaltatu zuten basatiki setio luze baten ondoren. Artxibategia suntsitu eta Festaren paperak erre zituzten. 1709an, misterioaren eskuizkribua edo “consueta” sortu zuten berriro, aurrekoaren berdin-berdina, halako moldez, non letra tipoa eta notazio musikalak ez datozen bat XVIII. mendeko ereduekin, XVII. mendeko grafiekin baizik. Hiriaren liburu sakratua zen, “hiru giltzaz” itxitako kutxa gotorrean gordea. Horrela iraun zuen 1707az geroztik herriaren hizkuntzaren erabilera publikoari ezarritako debeku eta jazarpen ororen gainetik. II. Errepublikak Monumentu Nazional izendatu zuen 1931ko irailaren 16an, "una de les festes populars de la més alta prosàpia artística que existeixen en el món" izateagatik; hirurogeita hamar urte geroago, 2001eko maiatzaren 18an, UNESCOk Gizadiaren Ahozko Ondarearen eta Ondare Ez-materialaren Goren Lana izendatu zuen.

Herrian zituen sustraiei eta botere zibilarekiko mendekotasunari esker, era askotako oztopoei egin zien aurre: inkisizioaren jazarpena, Trentoko Kontzilioaren antzerki liturgikoaren debekua, Oriolako apezpikutzaren etengabeko prebentzio eta kargu hartzeak, elizbarruti horretako 1632ko ohartarazpen batek emakumeak eta gizonak bereizi beharrari buruz adierazten duen bezala, "estaven en la dita Església tan apretadament mesclats els homes amb les dones, que del mencionat estretor tots els anys es seguien mil deshonestedats i desvergonyeixes, les quals ocasionen bregues i que dins de la Casa de Déu es vessara sang i es feriren els homes, així mateix es feien berenars, menjant amb profanitat com sol fer-se en les corregudes de bous o altres festes profanes, venent dintre de l’església, fruites, vi i aigua”. Lekukotasun horrek ederki asko azaltzen du nolakoa zen festa, globala eta globalizatzailea.

Nolanahi ere, Elxeko Misterioa ez da dramatizazio hutsa. Elxeko Santa Maria Basilikan abuztuaren 14an eta 15ean antzeztu eta ospatzen den, egin eta bizitzen den horixe da.

Gauez, Roá delakoak –katalanezko “rodada” hitzaren kontrakzioa– liturgia asuntzionista luzatzen du 14tik 15era bitarteko gauean zehar. Familian eginiko desfile bat da, hiri zaharrean barrena eginiko ibilbide sakratua, kandela piztuekin, dolu komunitarioa hiriaren amaren heriotzagatik. Gaubeila kolektiboa. Zubi moduko bat da, lehenengo egunaren eta bigarrenaren artean. Lehenengo eguna, “Bezpera” deritzona, bere une nagusiekin, hala nola ternari-a –polifonia goiztiar eta gorena–, magrana edo núvol-a, eta Araceli-a, 30 m-ko altueran kantari ageri diren aingeruekin. Bigarren eguna, La Festa deritzona, bere ekitaldi nagusiekin: beste ternari-a, Judiada-ren jendaila, hil elizkizunak, jasokundea Ressèlica-ren bidez, eta Andre Mariaren koroatzea Hirutasunaren makinatik, airean eginiko tramoia saio ikusgarri eta liluragarria, jainko olinpikoen hegaldien eta tragedia grekoen apoteosiaren isla, urreizun euria, kanpai hotsak, txaloak, bibak eta gainezka eginiko emozioak.

Elxeko festak dramaturgia moderno unibertsalaren ezaugarriak izan ditu Erdi Aroaz geroztik: interkomunikazio bizia ikusleen eta antzezleen artean, publikoaren artean garatutako ekintza, agertoki multiplea, aire makineria, espazio-denbora binomioaren konjugazio perfektua, kalea ere hartzen duen mugimendu eszenikoaren dibertsifikazioa… Globaltasunaren antzerkia da, antzerki globala.

Elxeko festak bere egin ditu betiko konstanteak. Urte askoren eta pertsona askoren emaitza da. Elxeko herritarren ahalegin laikoa, hitz batzuk eta keinu batzuk mantentzeko, Elx hiriaren eta Valentziako Herrialdearen nortasuna berresten duten ekintza, kantu, ezaugarri, muga, geografia eta konfigurazio batzuk mantentzeko. Elxek Elxen hitz egiten den moduan hitz egiten dugunon ahotik kantatzen du, Misterioaren hitzak. Elxek isiltasuna urratu eta hizkuntzaren geografia berreraikitzen du: “De les parts d'ací estranyes/ som venguts molt prestament/ passant viles i muntanyes/ en menys temps d’un moment.../ Cert és aquest gran misteri, / ser ací tots ajustats”.

Kultura bat berpizten du, herriaren alaitasuna izateari utzi gabe, lurra eta jendea. Festaren liturgia eta eguneroko lana uztartzen ditu. Gizakia eta ahotsa lotzen ditu, jokoa eta debozioa, hitza eta harria, solfeoa eta antzerkia. Kanpaia, lorea, zuzia, kohetea, argia, sua, trumoia eta palmondoa konbinatzen ditu kristautasunaren adierazpen plastikorekin eta pertsonen eguneroko bizitzarekin.

Misterioa, jai zibikoa, zapaldutako hizkuntza baten agerpen publiko, duin eta solemne bakarra izan da laido eta ignominia urteetan zehar, baztertutako kultura baten adierazpidea, ikusezin bihurtutako herri baten goraipamen bakarra. Horregatik, Elxeko festa hizkuntzaren sinbolo izan da, literaturaren ikur, arbuioaren eta jazarpenaren kontrako bandera, irrazionaltasunaren aurkako seinale. Valentziar herriaren jatorriaren zigilua da, gure biziraupenaren hezurmamitze bizi, herrialde baten bereizgarri, herri oso baten erresistentzia inposatutako nortasungabetzearen aurka.

Abuztu oro, Elxen, ama birjin bat hiltzen da herria bizi dadin. Urtero, Elxeko festa berpiztu egiten da eta herria biziarazten du.

(Hitzurun Hizkuntz Zerbitzuak SL katalanetik itzulia)